Η arthouse πλευρά της δυστοπίας

Με αφορμή το The Lobster βλέπουμε πως οι νέοι σκηνοθέτες βλέπουν το δυσοίωνο μέλλον των ανθρώπων

Τα τελευταία χρόνια ο όρος δυστοπία έχει κατακλύσει τις κινηματογραφικές κριτικές και λοιπά κείμενα που αναλύουν και σχολιάζουν το σινεμά. Ο λόγος δεν είναι άλλος από την υπερπληθώρα νεανικών Hunger Games κλώνων που κυριαρχούν στην παραγωγή του δημοφιλούς μέρους της αμερικανικής κινηματογραφικής παραγωγής.

Οι λόγοι γι’ αυτό το φαινόμενο είναι πολλοί και ως επί το πλείστον κοινωνικοπολιτικοί. Η πρόσφατη οικονομική κρίση, τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα που ξεμπροστιάζουν απροκάλυπτα την κυριαρχία της οικονομίας απέναντι στον πολίτη, η ανεργία και η απουσία επαρκών ιδεαλιστικών προτύπων για το κοινό του multiplex είναι μερικοί από αυτούς.

Φυσικά ήταν ζήτημα χρόνου για την δυστοπική αυτή πραγματικότητα να εξελιχθεί σε λίγο πιο σοβαρή και στέρεα αφηγηματική δομή και σε σενάρια πιο ουσιαστικά που γίνονται ταινίες του ανεξάρτητου κινηματογράφου.

HER

Eξαιρετικό δείγμα αυτής της γραφής αποτελεί η πιο πρόσφατη ταινία του Spike Jonze, Her. Σ’ αυτή ο Joaquin Phoenix περιφέρεται σε μια ελαφρώς εξελιγμένη εκδοχή του παρόντος ή σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον όπου τα λειτουργικά συστήματα έχουν τόσο αυξημένη τεχνητή νοημοσύνη που πλησιάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά και μιμούνται συναισθήματα. Εδώ ο Jonze χρησιμοποιεί αυτόν τον κόσμο που υπερβάλλει με την τεχνοκρατική του μάνια για να εικονογραφήσει όχι μόνο αυτή την εμμονή των ανθρώπων, αλλά κυρίως να κάνει μια παραβολή για τον έρωτα, τις σχέσεις και τις δυναμικές που δημιουργούνται ανάμεσα στα μέλη ενός ζευγαριού. Όλα τα στοιχεία και τα σημαντικά γεγονότα μιας σχέσης κάνουν την εμφάνιση τους στο Her υπό ένα ψηφιακό πρίσμα που χαρίζει στο σινεμά μια ιδανική μελλοντολογική οπτική ενός καθόλα αναλογικού συναισθήματος. Της αγάπης.

Ένα από τα πιο πρόσφατα παραδείγματα της δυστοπικής παραδοχής στο σενάριο είναι το Mommy του παιδιού θαύματος του καναδικού σινεμά Xavier Dolan. Τοποθετείται σε ένα κόσμο όχι πολύ διαφορετικό από το δικό μας αλλά με την εξής προσθήκη. Υπάρχει ένας αμφιλεγόμενος μεν, ψηφισμένος δε νόμος που επιτρέπει στους γονείς να καταχωρήσουν το παιδί τους σε ίδρυμα αν κρίνουν ότι δεν μπορούν να το φροντίσουν χωρίς όμως την απαραίτητη γραφειοκρατία που θα απαιτούσε κάτι τέτοιο. Με αυτή την παραδοχή ο Dolan εξετάζει τα συναισθήματα μεταξύ μητέρας και γιου, επανεξετάζει την σχέση αγάπης/έντασης/απόρριψης που έχουν και προβάλει την ουσία του συναισθηματικώς ανεξάρτητα από τις εξωτερικές «νομικές» συνθήκες.

Από την άλλη ο Γιώργος Λανθιμος στην πρώτη αγγλόφωνη του απόπειρα που συγκεντρώνει μάλιστα και πλήθος καταξιωμένων ηθοποιών κάνει την δυστοπική του πραγματικότητα πιο λεπτομερή και πολύπλοκη. Οι άνθρωποι που δεν έχουν σύντροφο μεταφέρονται σε ένα ξενοδοχείο για να βρούν σύντροφο μέσα σε 45 μέρες αλλιώς μετατρέπονται σε ζώα. Πέρα από την ιδιαίτερη πρωτοτυπία της κεντρικής ιδέας δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε ότι η θεματική του Lobster αναφέρεται στις σύγχρονες ανθρώπινες σχέσεις, στην πίεση της κοινωνίας να γίνουμε όλοι ζευγάρια και στo αιώνιο ερώτημα του ανθρώπου αν αξίζει να μοιραστεί τη ζωή του με κάποιον άλλο ή αν οι υποχωρήσεις μέσα σε μια σχέση μειώνουν τον εαυτό. Ο Λάνθιμος χρησιμοποιεί ως σκηνικό στην ταινία του ένα ξενοδοχείο, ένα δάσος και μερικές μόνο σκηνές στην πόλη. Και τα τρία σκηνικά άκρως συμβολικά ως προς ψυχικές και κοινωνικές τοποθετήσεις των single στην αρένα της αναζήτησης συντρόφου. Μέσα από αυτά και φυσικά από το σύνολο του σεναρίου που δεν θα αποκαλύψουμε, ο Λάνθιμος σχολιάζει και αναρωτιέται για τους ανθρώπους, τις φιλίες τους, τους έρωτες και τις προδοσίες τους σαν να ήταν σε ένα καθόλα κανονικό σύμπαν με σουρεαλιστικές πινελιές που δυναμώνουν το κινηματογραφικο του όραμα.

blade-runner

Οι σπουδαίοι σκηνοθέτες βέβαια ανέκαθεν ενδιαφέρονταν για το μέλλον και ειδικότερα τη ζοφερή του έκδοση. Μερικοι από τους μεγαλύτερους δημιουργούς του 20ου αιώνα έχουν καταθέσει τη δική τους οπτική και τον προβληματισμό τους για το μέλλον της ανθρωπότητας με τη μορφή μιας δυστοπίας. Ο Ridley Scott με το Blade Runner, ο Tarkovsky με το Stalker και το Solaris, ο Cronenberg με το eXistenZ, ο Terry Gilliam με το Brazil ακόμα και ο Godard με το Alphaville. Η διάφορα όμως αυτών των ταινιών με το Lobster και τη σύγχρονη κινηματογραφική τάση είναι η εικόνα και ο κόσμος του μέλλοντος. Δεν υπάρχουν πια ιπτάμενα αυτοκίνητα και και εντυπωσιακά gadgets. Το μέλλον πλέον μοιάζει πολύ με το σήμερα.

Οι μελοντολοόγοι λένε ότι οι ταινίες επιστημονικής φαντασίας και ειδικά αυτές που τοποθετούν τη δράση τους σε κάποια άλλη εποχή στο εγγύς ή το μακρύτερο μέλλον, μιλάνε ουσιαστικά για το παρόν. Ο τρόπος που απεικονίζεται το μέλλον έχει να κάνει περισσότερο με τις συνθήκες, συνήθειες και trends που επικρατούν την εποχή που γυρίζεται η ταινία παρά με μια πρόβλεψη για το μέλλον. Και αν δούμε τις παραπάνω ταινίες καταλαβαίνουμε ακριβώς αυτό.  Ο’ τι ημερομηνία και να δείχνει το ημερολόγιο, οι άνθρωποι θα μιλάνε, θα φοβούνται, θα νιώθουν μόνοι, θα κάνουν φίλους, θα συγκρούονται και θα αγαπάνε όπως σήμερα.

Διαβάστε περισσότερα για τους δυστοπικούς κόσμους στο σινεμά

Δημήτρης Ασπρολούπος

Αγαπώ τον Χίτσκοκ, τον Φιντσερ, τον Χάνεκε, τον αγγλικό ρεαλισμό και το σκανδιναβικό σινεμά αλλά παράλληλα έχω και ένα soft spot για τον Γουές Αντερσον.
Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ