Η διαλεκτική του χρώματος στον κινηματογράφο

«Το χρώμα είναι μία δύναμη που επηρεάζει απευθείας την ψυχή», λέει ο Wassily Kandisky και φυσικά, έχει απόλυτο δίκαιο.

Η εφεύρεση του έγχρωμου φιλμ, όπως και κάθε νέο τεχνολογικό επίτευγμα στο σινεμά, συνάντησε τόσο υποστηρικτές όσο και πολέμιους.  Μερίδα κριτικών είδε στη δυνατότητα εγγραφής φυσικών χρωμάτων μία απαραίτητη τεχνική βελτίωση η οποία θα συνέβαλε στη ρεαλιστική απόδοση των εικονιζόμενων και θα οδηγούσε τον κινηματογράφο πιο κοντά στην απoτύπωση της πραγματικότητας.  Αυτή η νέα προοπτική, ενώ για κάποιους έμοιαζε ένα βήμα προς την επίτευξη αυτού που ο Bazin ονόμαζε «the myth of total cinema», για άλλους ενέκλειε τον κίνδυνο εγκλωβισμού του κινηματογράφου σε μία στείρα αναπαραγωγή της πραγματικότητας- κάτι που θα έβλαπτε το φιλμ ως τέχνη.

Η ίδια η καινοτομία του χρώματος είχε στον πυρήνα της μία αντίφαση∙ το χρώμα διέθετε τα χαρακτηριστικά εκείνα που θα του επέτρεπαν να αποτελέσει ένα όχημα ρεαλισμού και την ίδια στιγμή να έρθει σε διάσταση και να αποκλίνει από την πραγματικότητα. Σύμφωνα με τον Bazin, η δυνατότητα της ύπαρξης χρώματος θα συνέβαλε στο στόχο του σινεμά να αναδύει την πραγματικότητα ως αυτή έχει, με τα χρώματά της που λείπουν στο ασπρόμαυρο. Το χρώμα όμως, ως παράμετρος ρεαλισμού, θεωρήθηκε ότι θα μειώσει την εσωτερική ελευθερία του σκηνοθέτη, με αποτέλεσμα η καλλιτεχνική δημιουργία να υποβαθμιστεί.  Ο σκεπτικισμός ή ακόμα και η άρνηση για την εισαγωγή του χρώματος προερχόταν από αυτόν ακριβώς τον ισχυρισμό: το σινεμά οφείλει να γίνει τέχνη αυτή κάθε αυτή και επομένως οι τεχνικές οι οποίες το φέρνουν πιο κοντά στην πραγματικότητα θα σταθούν τροχοπέδη για την εξέλιξη του ως αυτόνομη τέχνη.  Το χρώμα ωστόσο, φέρει διττή δυναμική∙ η νατουραλιστική προσέγγιση του «να αγωνίζεσαι για μία τέλεια αναπαραγωγή της πραγματικότητας» όπως σημειώνει ο Kattenbelt(1996), βρίσκεται σε αντίθεση με τη χρήση του χρώματος που υπόκειται στο βασίλειο της φαντασίας και του ονείρου.

1(A trip to the moon, Georges Méliès, 1902, hand-colored)

Το χρώμα, κατά τον Kattenbelt, έχει την ικανότητα να εγείρει ένα αίσθημα στον θεατή αντανακλώντας την εσωτερική κατάσταση και διάθεση του σκηνοθέτη. Ως μέσο απεύθυνσης, στοχεύει στην πρόσληψη της εικόνας και των εικονιζόμενων μέσω των αισθήσεων∙ το χρώμα δύναται να δημιουργεί ατμόσφαιρα και συναισθήματα χωρίς αυτή η δημιουργηθείσα κατάσταση να υποστηρίζεται μέσω της λογικής-νόησης. Πρόκειται για αυτό που ο Kattenbelt αποκαλούσε: «το χρώμα ως η ψυχή του σινεμά» ή «το χρώμα σαν μία οπτική συμφωνία». Συμπερασματικά, λειτουργώντας το χρώμα περισσότερο προς μία αισθητηριακή αντίληψη, εισάγει νέους όρους τόσο για την ίδια την καλλιτεχνική δημιουργία όσο και για την επίδρασή της στον θεατή.

Στο σύγχρονο σινεμά η κυριαρχία του χρώματος είναι αναμφισβήτητη καθώς και η εξ ολοκλήρου υιοθέτησή του από την μαζική κουλτούρα. Το ασπρόμαυρο από την άλλη, αν και θα μπορούσε θεωρητικά να έχει εκλείψει, δεν είναι λίγες οι φορές που συναντάται ως σκηνοθετική επιλογή. Σπουδαίοι σκηνοθέτες το επιλέγουν και το τιμούν, όπως ο Béla Tarr και ο Jim Jarmush, συναντάται σε ποικίλα σύγχρονα φιλμ, για παράδειγμα στα «Oh Boy» (2012), «Frances Ha» (2012), «Nebraska» (2013), ενώ δεν λείπει ακόμα και από την εγχώρια παραγωγή μας, Πες στη μορφίνη ακόμα την ψάχνω (2001), Μαχαιροβγάλτης (2010). Το χρώμα αποτελεί μεν τη νόρμα , δεν έχει χάσει δε την καλλιτεχνική του αξία. Οι απεριόριστες δυνατότητες που εν τέλει προσφέρει, μπορούν να ιδωθούν στο έργο πολλών σκηνοθετών, από τον David Lynch μέχρι τον Tim Burton και από τον Wes Anderson μέχρι τον Pedro Almodóvar.

2

Ένα έργο σταθμό στην ιστορία του σινεμά, βασισμένο στη χρήση του χρώματος και στα σημαινόμενά της αποτελεί η τριλογία «Three Colors» (1993,1994) του Krysztof Kieslowski. Στις τρεις ταινίες, τα χρώματα χρησιμοποιούνται μεταφορικά, εικαστικά και διηγηματικά. Καθ’ όλη τη διάρκεια των φιλμ κυριαρχούν είτε σαν μία απόχρωση της εικόνας, είτε σαν χρώμα των αντικειμένων εντός της φιλμικής διήγησης. Το χρώμα εδώ, αποτελεί κύριο συστατικό του αισθητικού αποτελέσματος των εικόνων και ταυτόχρονα χρησιμοποιείται για να εκφράσει την εσωτερική κατάσταση των ηρώων, να δημιουργήσει συνδέσεις με το παρελθόν τους και να φωτίσει τις σκέψεις τους, λειτουργεί σαν ένα μοτίβο το οποίο επανέρχεται ρυθμικά συμβάλλοντας  κατ’ αυτόν τον τρόπο στο να φτάσουν προοδευτικά τα φιλμ στην ουσία τους.

sin-city-jaime-king

Ένα διαφορετικό παράδειγμα ενδιαφέρουσας χρήσης του χρώματος είναι το «Sin City» (Miller/Rodriguez, 2005). Παρότι το χρώμα είναι ιδιαιτέρως σημαντικό στην εικονογράφηση των κόμικς και αποτελεί στοιχείο στο οποίο στηρίζεται μεγάλος αριθμός των φιλμ που μεταφέρουν κόμικ στην μεγάλη οθόνη, το Sin City είναι εξολοκλήρου γυρισμένο σε ασπρόμαυρο ακολουθώντας τη γραφή και το χρώμα του πρωτοτύπου. Το Sin City υιοθετεί την απουσία χρώματος για να απομακρύνει τη διήγηση από τον κόσμο του πραγματικού, για να τονίσει την πλαστότητα του, την τεχνητή και φαντασιακή του υπόσταση. Ταυτόχρονα, το χρώμα, κατά βάση το κόκκινο, χρησιμοποιείται μόνο σποραδικά, διασπώντας τη συνοχή της γκρι κλίμακας αποχρώσεων. Μεμονωμένες σκηνές και στοιχεία όπως το αίμα, τονίζονται, καθίστανται ορατά και πιο εντυπωσιακά και μέσω αυτού του τρόπου καθοδηγείται η προσοχή του θεατή στα σημαινόμενα. Η χρήση του χρώματος στο Sin City, στην πραγματικότητα, προσομοιάζει στις τεχνικές του πρώιμου σινεμά όπως ήταν το στένσιλ ή ο χρωματισμός με το χέρι- ένα διάσημο παράδειγμα είναι η κόκκινη σημαία στο τέλος του «Θωρηκτού Ποτέμκιν»(1925) του S. Eisenstein.

th_1221309

«Το χρώμα είναι μία δύναμη που επηρεάζει απευθείας την ψυχή», λέει ο Wassily Kandisky, το σίγουρο είναι ότι η εισαγωγή του στην τέχνη του κινηματογράφου πυροδότησε μία θεωρητική συζήτηση γύρω από τη χρήση του και τις επιπτώσεις της στην έβδομη τέχνη. Όπως διαπιστώθηκε όμως στην πορεία και κατά την εφαρμογή του, παρά τον αρχικό σκεπτικισμό, ο αντιφατικός χαρακτήρας του χρώματος σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί εμπόδιο στην καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά είναι στο χέρι του εκάστοτε σκηνοθέτη να εκμεταλλευτεί το νέο πεδίο δυνατοτήτων που άνοιξε αυτή η φιλμική τεχνική ακόμα και μέσω της άρνησής της.

Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*