H Gotham και οι ‘άλλες’

...

Γράφει η Βαρβάρα Κοντονή

Dystopia: «Δυστοπία ονομάζεται η περιγραφή ενός φανταστικού κόσμου απόλυτης δυστυχίας.  Όπως και οι ουτοπίες, έτσι και οι δυστοπίες αποτελούν προϊόν φαντασίας και χρησιμοποιήθηκαν με τη πάροδο του χρόνου εκτός λογοτεχνίας για να περιγράψουν ένα αρνητικά θεωρούμενο κοινωνικό ή πολιτικό σύστημα». (πηγή Wikipedia)

Είναι πλέον γεγονός, πως σε ελάχιστες μέρες, το τρίτο και τελευταίο κομμάτι της επικής τριλογίας του Christopher Nolan, «The Dark Knight Rises», θα προβληθεί επιτέλους και στη χώρα μας.  Με τον τρόπο αυτό ο διορατικός σκηνοθέτης φιλοδοξεί να κλείσει εντυπωσιακά τον μύθο του μασκοφόρου εκδικητή, στον οποίο-κακά τα ψέματα-προσέδωσε μια από καιρό χαμένη, λάμψη, δόξα και τιμή.  Παρόλα αυτά, ακόμα και αν ο Batman βγάλει τη στολή του, ρίξει τη μάσκα του και αποσυρθεί στα σκοτάδια της κινηματογραφικής ιστορίας, ο χαρακτήρας του θα εξακολουθήσει να συγκινεί γενιές και γενιές παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, αποδεικνύοντας οτι αποτελεί ένα ακόμη φανταστικό σύμβολο της pop κουλτούρας που θα μείνει αναλοίωτο στη μνήμη μας.  Μαζί του θα σβήσει και τα φώτα της μια από τις πιο σπουδαίες, σκοτεινές και δυστοπικές πόλεις που πέρασαν ποτέ από το κινηματογραφικό πανί και οχι μόνο.  H Gotham θα συνεχίσει να αποτελεί το πιο σκοτεινό alter ego του πολυεκατομμυριούχου που ακούει στο όνομα Bruce Wayne.

Το σημερινό μας αφιέρωμα αφορά αποκλειστικά όλες εκείνες τις φανταστικές δυστοπίες οι οποίες μας συντάραξαν, μας συγκλόνισαν και σε πολλές περιπτώσεις, μας γέμισαν τελικά ελπίδα.  Και οι παρακάτω είναι οι πιο χαρακτηριστικές.

«Fahrenheit 451» (1966)

Όνομα Πόλης: Άγνωστο.  Κάπου σε μια φουτουριστική πόλη της Αμερικής, οι πυροσβέστες έχουν επωμιστεί έναν πολύ διαφορετικό ρόλο από τη συνήθη τους δουλειά: είναι υπεύθυνοι για το κάψιμο όλων των βιβλίων που τυχαίνει να συναντήσουν στην πόλη, ακόμα και την πυρπόληση των σπιτιών, στα οποία μπορεί να βρεθεί αυτός ο απαγορευμένος καρπός της γνώσης.  Η υπόθεση όμως θα περιπλεχθεί, όταν ένας εκ των πυροσβεστών, αρχίσει να αναρωτιέται σχετικά με την ηθικολογική διάσταση αυτού που κάνει.  Το 1966 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, δια χειρός Φρανσουά Τριφό, το πιο γνωστό ίσως μυθιστόρημα του συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας, Ray Bradbury.  Ο ίδιος είχε υποστηρίξει πως το έργο του αποτελούσε στην ουσία μια αλληγορία, πάνω στο πως η τηλεόραση καταβροχθίζει τα ανθρώπινα μυαλά, καθιστώντας τα πλέον ανίκανα να διαβάσουν λογοτεχνία.  Η ταινία χαιρετίστηκε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον από τους κριτικούς, οι οποίοι εντόπισαν στην υπόθεσή της κομμάτια Ιστορικής αλήθειας αναφορικά με το κάψιμο των βιβλίων που γινόταν παλιά προκειμένου ο λαός να μένει στο σκοτάδι, και τελικά το «Fahrenheit 451» αποτέλεσε ένα από τα πιο κλασικά παραδείγματα δυστοπικής πόλης που είδαμε ποτέ.

«Metropolis» (1927)

Όνομα Πόλης: Metropolis.  Το 1927 ο Γερμανός εξπρεσιονιστής σκηνοθέτης Fritz Lang, δημιούργησε την-ίσως-πιο τέλεια ιστορία αναφορικά με την αιώνια κοινωνική πάλη ανάμεσα στους έχοντες και τους μη έχοντες.  Σε μια δυστοπική πόλη μεγαθήριο με την ονομασία Μητρόπολης, ο γιος του μεγάλου ‘αφεντικού’ ερωτεύεται μια νεαρή από τα κατώτερα στρώματα και στη μέση μπαίνει φυσικά το χάσμα του κοινωνικού τους background που διχάζει.  Τότε η νεαρή, η οποία εκτελεί και χρέη προφήτισσας, ανακοινώνει τον ερχομό ενός σωτήρα ο οποίος θα δώσει ένα οριστικό τέλος στις διαφορές πλουσίων και φτωχών.  Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά…  Βασισμένη και αυτή σε ομώνυμη νουβέλα και συγκεκριμένα σε αυτή της Thea von Harbou, η ταινία αναπαριστά με τον πιο απλό και όμως πιο γλαφυρό τρόπο, την ουσία της κοινωνικής ανισότητας μέσα σε μια πόλη στην οποία η εργατική τάξη ζει κάτω από το έδαφος, τροφοδοτώντας αδιάκοπα τις τεράστιες μηχανές καύσης που κρατούν τη πόλη ζωντανή, ενώ η αστική τάξη ζει και αναπνέει εις βάρος του απλού λαού.  Η Μητρόπολη αποτελεί πόλη-ορόσημο στην ιστορία του κινηματογράφου και οχι αδίκως, καθώς στο σύνολό της η ταινία είναι ένα οπτικό υπερθέαμα, ιδιαίτερα για την εποχή του 1920.

«V for Vendetta» (2005)

Όνομα Πόλης: Λονδίνο.  Σε ένα απολυταρχικό, δυστοπικό Λονδίνο, ένα μασκοφόρος που ακούει στο όνομα V, προσπαθεί να εμφυσήσει και πάλι στις καρδιές των πολιτών την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.  Στο πλευρό του θα σταθεί και μια νεαρή γυναίκα, η Evey, η οποία σαν νέα Eve(y) θα αποτελέσει τον πυρήνα για μια νέα εποχή που σύντομα πρόκειται να ανατείλει στο ζοφερό και μουντό Λονδίνο, υπό τη μορφή εντυπωσιακών πυροτεχνημάτων και εκρήξεων.  Η μεταφορά του graphic novel του Alan Moore, υπήρξε μια σπουδαία στιγμή στη καριέρα των αδελφών Wachowski, ακόμα και αν ο ίδιος ο Moore δεν ικανοποιήθηκε διόλου από το αποτέλεσμα.  Παρά το γεγονός όμως των διαφόρων διενέξεων και της γκρίνιας, το αποτέλεσμα ήταν κάτι παραπάνω από ικανοποιητικό για τους λάτρεις του έργου του διάσημου Άγγλου συγγραφέα, με αποτέλεσμα η μάσκα του Guy Fawkes να αποτελεί μέχρι και σήμερα, αδιαμφισβήτητο στοιχείο εξέγερσης κατά των διεφθαρμένων κυβερνήσεων, των κακώς κειμένων της πολιτικής ζωής, των τυραννικών καθεστώτων και γενικά κάθε μορφής βίας και καταπίεσης του λαού.  Δεν είναι τυχαίο που η διαδικτυακή ομάδα των hackers με την ονομασία Anonymous, ξεχωρίζουν χάρη στη μειδιαστική μάσκα του Fawkes, αφού θέτουν ως βασικούς στόχους κυβερνητικά site, σε μια προσπάθεια να περάσουν το δικό τους μήνυμα.  Το Λονδίνο της ταινίας είναι μαύρο κι άραχνο και δικαιολογημένα κερδίζει μια θέση στη λίστα μας.  Αλλά στη τελική εσείς δεν έχετε να κάνετε παρά αυτό:  «Remember, remember the 5th of November»…

«Nineteen Eighty Four» (1984)

Όνομα Πόλης: Oceania.  Το » 1984″ αποτελεί σίγουρα την απόλυτη, την πιο mind controlling και την πιο τρομακτική νουβέλα σχετικά με δυστοπική πόλη που γράφτηκε ποτέ.  O George Orwell κατασκεύασε στις σελίδες του έναν κόσμο τυραννικό, χωρίς την παραμικρή δυνατότηα ελεύθερης βούλησης, αλλά με έναν λαό ο οποίος αποτελεί έρμαιο στα χέρια ενός ακόμη απολυταρχικού καθεστώτος, που έχει ως μοναδικό στόχο τον ‘μαζικό ύπνο’ της κοινωνίας και την διαστρέβλωση της ιστορικής πραγματικότητας μέσω της προπαγάνδας, για την εξυπηρέτηση των δικών του σάπιων, πολιτικών ιδεών.  Η φανταστική πόλη Oceania, αποτελεί το άνδρο του Big Brother, ο οποίος ελέγχει, αποφασίζει και κινεί τα νήματα, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του μέγα puppet-master.  Μέσα σε μια τέτοια κοινωνία, στην οποία βασιλεύει το απαθές βλέμμα και η ψυχρή, στρατιωτική συμπεριφορά, ένα άνδρας αποφασίζει να αντιδράσει μέσω της αγάπης.  Να ερωτευθεί και να πάει κόντρα σε ένα κατεστημένο που γονατίζει τους πάντες.  O John Hurt στον ρόλο του πρωταγωνιστή Winston Smith είναι εξαιρετικός και η Oceania μια πόλη αβάσταχτης δυστοπίας.  Big Brother’s watching you.

«Dark City» (1998)

Όνομα Πόλης: Άγνωστο, απλά dark city.  Σε αυτό το neo-noir δημιούργημα επιστημονικής φαντασίας του Alex Proyas, η πόλη παίρνει τη μορφή μιας δυστοπικής κοινωνίας, που θυμίζει έντονα κάτι από Gotham και κάτι από τη ψυχοσύνθεση του Edgar Allan Poe, όπως αυτό εκφράζεται μέσα από το «The Crow» του ίδιου σκηνοθέτη.  Σε μια σκοτεινή πόλη, ένας άνδρας ξυπνάει έχοντας αμνησία και σταδιακά αρχίζει να παλεύει με αναμνήσεις που κατακλύζουν το μυαλό του και οι οποίες περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων, μια σύζυγο την οποία δε θυμάται.  Μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο από σκοτάδι, σπείρες και ρολόγια, ο πρωταγωνιστής καλείται να βρει την άκρη, την ίδια στιγμή που η καταραμένη αυτή πόλη ελέγχεται από μια ομάδα εφιαλτικών πλασμάτων με τηλεκινητικές ιδιότητες, οι οποίοι αναζητούν ανθρώπινες ψυχές.  Από όσες πόλεις έχουμε αναφέρει μέχρι τώρα, αυτή εδώ, πλασμένη από τη φαντασία του Proyas, βρίσκεται πιο κοντά στην ιδέα της Gotham: σκοτεινή, εγκληματική, χωρίς την παραμικρή υπόνοια ηλιακού φωτός, και γεμάτη από κάθε λογής μυστήριες παρουσίες, είναι μια noir εκδοχή δυστοπικής πόλης, η οποία περνάει την ιδέα των ‘ολίγων’ με τρόπο γκροτέσκο και ιδιαιτέρως απειλητικό.  Μια πόλη των πιο σκοτεινών μας ονείρων.

«The Matrix Reloaded» (2003)

Όνομα Πόλης: Zion.  Εκτός από το adaptation του «V for Vendetta», οι αδελφοί Wachowski είχαν προκαλέσει το μυαλό και την αισθητική των απανταχού θαυμαστών των sci-fi ταινιών, με την επικών διαστάσεων, σκηνοθεσίας και υπόθεσης τριλογίας τους, «The Matrix».  Η ταινία αποτέλεσε ένα από τα πιο ρηξικέλευθα δημιουργήματα στο είδος της σύγχρονης, επιστημονικής φαντασίας, καθώς η πρόσμιξη ενός cyberpunk περιβάλλοντος, μιας εναλλακτικής πραγματικότητας, μερικών άρτια χορογραφημένων σκηνών δράσης και πολλών εντυπωσιακών και πρωτοποριακών για την εποχή ειδικών εφέ, δημιούργησαν ένα απόλυτα γοητευτικό κατασκεύασμα και τοποθέτησαν τον συνήθως κούφιο Κιάνου Ρίβς στο πάνθεον των bad-asses χαρακτήρων, με την μακριά μαύρη καπαρντίνα και τα σκούρα γυαλιά ηλίου.  Αν και οι δυο συνέχειες της τριλογίας δεν έφτασαν τη μοναδικότητα της πρώτης, εντούτοις η αποκάλυψη τη υπόγειας πόλης της Zion, αποτέλεσε σίγουρα μια από τις πιο εντυπωσιακές σκηνές.  Λειτουργώντας ως το προπύργιο των τελευταίων ζώντων ανθρώπων, έπειτα από τον αφανισμό των περισσοτέρων από τις σατανικές Μηχανές, η Zion λειτούργησε ως ένα απελευθερωτικό μέτωπο, με τους εναπομείναντες επαναστάτες, οπλισμένους και έτοιμους για την τελευταία αναμέτρηση με τα άψυχα κατασκευάσματα.  Μεταλλική, υπερεξελιγμένη τεχνολογικά και πολυδαίδαλη, η Zion αποτέλουσε το χαρτί στα χέρια των ελάχιστων ζωντανών, όσο ειρωνικό κι αν ακούγεται.  Ποιος είπε οτι ο δυστοπικός χαρακτήρας δεν έχει να κάνει εκτός των άλλων, και με τη λάθος χρήση της τεχνολογίας;

«Children of Men» (2006)

Όνομα Πόλης: Λονδίνο.  Το 2027 έχει έρθει και μαζί του έχει φέρει τον σταδιακό αφανισμό της ανθρωπότητας, μιας που οι γυναίκες δεν είναι πλέον σε θέση να συλλάβουν και κατ’επέκταση να διαιωνίσουν το ανθρώπινο είδος.  Σε ένα ζοφερό λοιπόν, δυστοπικό Λονδίνο, ένας άντρας αποφασίζει να βοηθήσει μια γυναίκα, η οποία ως εκ θαύματος είναι έγκυος.  Η αποστολή του;  Να τη μεταφέρει σε μια περιοχή στη θάλασσα, στην οποία το νεογέννητο μωρό της θα βοηθήσει τους επιστήμονες να βρούν το ‘αντίδοτο’ στον θάνατο.  Η ταινία, αποτέλεσε μια από τις πιο καλοσκηνοθετημένες προσπάθεις του Alfonso Cuaron, και όπως συνηθίσαμε μέχρι στιγμής, βασίστηκε και αυτή στην ομώνυμη νουβέλα της συγγραφέως, P.D James.  Εν προκειμένου και αυτή η εικόνα του Λονδίνου κερδίζει το μερίδιο της σε δυστοπικότητα, μιας που ακόμη μια φορά η ταινία αποτελεί μια ενδελεχή μελέτη (με κινηματογραφική ματιά πάντα), πάνω στο θέμα της κυβέρνησης, της εξουσίας και της υπέρτατης αρχής, αν και το ξεκάθαρα ουμανιστικό της πνεύμα, κατευνάζει λίγο τη δυναμική του καθεαυτού, πολιτικοποιημένου μέλλοντος, αφήνοντας την ιδέα μιας ενδεχόμενης παγκόσμιας στειρότητας να πλανάται απειλητική και βαριά.

«Equilibrium» (2002)

‘Ονομα Πόλης: Libria.  Η επιτομή της δυστοπικής κοινωνίας.  Έπειτα από το πέρας του Γ΄Παγκοσμίου Πολέμου, η φασιστική πόλη Libria ζει και βασιλεύει.  Μια ομάδα κατάλληλα εκπαιδευμένων ατόμων είναι υπεύθυνη για την επιβολή της τάξης και τη διατήρηση του μουδιασμένου, φιλολαϊκού ενστίκτου των πολιτών.  Το κάψιμο των διαφόρων έργων τέχνης και των βιβλίων, καθώς και η συμμόρφωση όσων δεν υπακούουν με θάνατο, απαρτίζουν τα καθημερινά τους καθήκοντα.  Κάπου ανάμεσα στην ημερήσια δόση Prozium, προκειμένου ο λαός να μην διακατέχεται από κανενός είδους συναίσθημα, και την δύσκολη δουλειά του, ένας από τους υπεύθυνους Cleric, θα αμφισβητήσει την αξία του να ζει κανείς σαν άβουλο ραπανάκι, και θα προσπαθήσει να ανατρέψει τα δεδομένα, κόντρα σε ένα μεγάλο αφεντικό που κανείς δε γνωρίζει πραγματικά.  Επηρεασμένο από ταινίες όπως το «Fahrenheit 451», «1984» και «The Matrix», το «Equilibrium» κάνει αισθητή τη παρουσία του, με τη Libria να παίζει εύκολα στις πιο δυστοπικές πόλεις που έχουμε δει ποτέ.  Και τη γνώριμη φάτσα του Christian Bale να σπέρνει και πάλι τον πανικό.

«Brazil» (1985)

Όνομα Πόλης: Brazil.  Σε αυτή την δυστοπική σάτυρα, όπως πολλοί την έχουν χαρακτηρίσει, ο φαντασιακός και πληθωρικός σκηνοθέτης, Terry Gilliam, θέτει κάτω από το μικροσκόπιο έναν ταπεινό πρωταγωνιστή, ο οποίος προσπαθεί να βρει μια γυναίκα που βλέπει στα όνειρά του, εργαζόμενος παράλληλα σε μια βαρετή δουλειά.  Όταν από μια παρεξήγηση μπλέκεται σε μια ολόκληρη, γραφειοκρατική περιπέτεια, τότε τα προβλήματά του ξεκινούν.  Το «Brazil», όπως παραδέχθηκε και ο ίδιος ο Γκίλιαμ, είναι άμεσα επηρεασμένο από το βιβλίο του Orwell, «1984», καθώς περιλαμβάνει μερικά κοινά στοιχεία, όπως τη γραφειοκρατική, απολυταρχική κυβέρνηση, και την εμμονική διάθεση των ανθρώπων να λειτουργούν ως μη αυτόβουλα όντα.  Παρόλα αυτά, η δική του ταινία τείνει περισσότερο προς τη σάτυρα, με έναν έντονα slapstick χαρακτήρα, δεδομένης της διακωμώδησης τόσο του κολλήματος της κοινωνίας της πόλης με τα…παλιακά μηχανήματα, όσο και με την όλη διαδκασία της αυθεντικής, και ολοκληρωτικά εκνευριστικής γραφειοκρατίας.  Μη σας ξεγελάει όμως η χαριτωμένη της διάθεση για γελάκια.  Κάθε άλλο.  Μπορείτε να εντοπίσετε τη προπαγάνδα της κυβέρνησης στα διττά μηνύματά της, και στον τελικά μουντό της χαρακτήρα που εκφράζεται στον ειρωνικό της τίτλο.  Brazil.  Τόση πολύχρωμη παράδοση, τσάμπα και βερεσέ.

«Akira» (1988)

Όνομα Πόλης: Neo-Tokyo.  Έπειτα από έναν πυρηνικό όλεθρο που θέρησε το Τόκιο της Ιαπωνίας, το Neo-Tokyo που πήρε τη θέση του, είναι βυθισμένο στην εγκληματικότητα, τη διαφθορά, την παραβατικότητα και την σαπίλα που έχει αρχίσει να το κατατρώει από μέσα προς τα έξω.  Σε αυτή την original δυστοπική διάσταση, προσθέστε και ένα top secret πείραμα του στρατού που ξεφεύγει από κάθε έλεγχο, και ρίξτε στον χορό και ολίγον από cyberpunk, steampunk και νεο-γκάνγκστερ διάθεση, και έχετε σίγουρα μια από τις πιο χαρακτηριστικές πόλεις του είδους.  Όπως πάντα οι φίλοι μας οι Ασιάτες δίνουν το παρόν σε τέτοιες κατηγορίες, έχοντας να παρουσιάσουν κάθε φορά και κάτι νέο.  Στην προκειμένη περίπτωση αυτό έχει να κάνει με τον ολοένα και αυξανόμενο φόβο του ατόμου απέναντι στην κακή χρήση της τεχνολογίας.  Ας μη ξεχνάμε μάλιστα οτι η Ιαπωνία είχε πληγεί άνευ ελέου από τον πυρηνικό όλεθρο, γεγονός που γίνεται εμφανέστατο και στο Akira.  Ο φόβος της μετάλλαξης και των βαριών συνεπειών της ραδιενέργειας, καθώς και η δίψα για εξουσία και απόλυτο έλεγχο, αποτελούν αναπόσπαστα κομμάτια του Neo-Tokyo σε αυτό το animation του Katsuhiro Ohtomo.  Και είναι τόση η σαπίλα, όσο μόνο η Gotham του Tim Burton μπορεί να την συναγωνιστεί στα ίσα.

Honorable Mentions

«Blade Runner» (1982).  Γιατί εδώ;  Γιατί η φαντασμαγορία του Scott, χαρακτηρίζεται από μια δυστοπική διάσταση, αλλά κατά κύριο λόγο σου δίνει την ελπίδα οτι ακόμα και τα κακά ανδροϊδή έχουν καρδιά.

«Mad Max» (1979).  Γιατί εδώ;  Γιατί μιλάμε περισσότερο για μια ολόκληρη δυστοπική Αυστραλία, και την προσωπική εκδίκηση ενός μπάτσου, παρά για τις συνέπειες μια πεπερασμένης δυστοπίας πάνω στους ανθρώπους της.

«Sin City» (2005).  Γιατί εδώ;  Γιατί οι πρωταγωνιστές καθιστούν την πόλη τους αμαρτωλή, και οχι η ύπαρξη ενός καθεαυτού απολυταρχικού καθεστώτος.  Παρόλα αυτά μπορεί κανείς να πει οτι μιλάμε για μια δυστοπική μικρογραφία εφάμιλη της Gotham City.

«Twelve Monkeys» (1995).  Γιατί εδώ;  Γιατί φαίνεται πως στη ταινία το παραπαίον περιβάλλον παίζει δευτερεύοντα ρόλο, σε σχέση με την καθεαυτή πλοκή, καθιστώντας περισσότερο σημαντική τη δράση του πρωταγωνιστή, και λιγότερο την ύπαρξη ενός κόσμου που βρίσκεται πια, πέρα από τα όρια της εξαθλίωσης.

«They Live» (1988).  Γιατί εδώ;  Γιατί είναι μεν μια ξεκάθαρη αλληγορία πάνω στη σαπίλα των πολιτικών συστημάτων και κυβερνήσεων, αλλά με μια διαφορά: η παρουσία των εξωγήινων προσδίδει στη ταινία περισσότερο μια cult, διασκεδαστική διάσταση, παρά μια ιστορία μπλεγμένη στον ιστό μιας τυχόν δυστοπικής πόλης.

Βαρβάρα Κοντονή

Ερωτευμένη με τον κινηματογράφο από μικρή, παθιασμένη με τις εικόνες, τους ήχους, τις ιστορίες και την ομορφιά της 7ης Τέχνης, απολαμβάνω να γράφω με ένταση για αυτά που αγαπώ.
Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ