Her: Μηχανής απεικόνιση

Γιατί το "Her" είναι μια ταινία που ξεχωρίζει στο είδος της;

Από το θρυλικό Metropolis μέχρι το Terminator, το πολυαγαπημένο Brazil και το πρόσφατο ExMachina, οι απεικονίσεις μηχανών και τεχνολογικών τοπίων φανερώνουν ότι υπάρχει κάτι που κεντρίζει την ανθρώπινη περιέργεια για το άγνωστο το οποίο κρύβει η δυναμική της τεχνολογίας.

Η μηχανή- η τεχνολογία, κατέχοντας κεντρική θέση ή απλώς αποτελώντας το περιβάλλον εξέλιξης αφηγήσεων, άλλοτε περιβαλλόμενη από δέος, θαυμασμό και αμηχανία μαζί και άλλοτε από φόβο, ενσάρκωση ενός κάποιου εχθρού ή ενός μέλλοντος δυσοίωνου, έχει αποτελέσει κομμάτι της κινηματογραφικής θεματολογίας ουκ ολίγες φορές.

Από την πληθώρα της κινηματογραφικής παραγωγής των τελευταίων ετών ξεχωρίζει η ταινία Her (2013) του Spike Jonze η οποία βουτάει στα βαθειά καθώς αποπειράται να αποτυπώσει την ανθρώπινη μοναξιά-μεγάλη προβληματική των καιρών μας-μέσω της σχέσης που αποκτά ο εσωστρεφής πρωταγωνιστής με ένα λειτουργικό σύστημα.

her_trailer_fngvm4

Ο Theodore (Joaquin Phoenix) εργάζεται σε μία εταιρεία συγγραφής γραμμάτων.  Ο ίδιος, αποξενωμένος και απομονωμένος από τους γύρω του, βιώνει δραματικά το διαζύγιό του το οποίο βρίσκεται στα τελευταία στάδια.  Παρακινημένος από μία διαφήμιση αποφασίζει να αγοράσει ένα OS1 (υποδυόμενο φωνητικά από την Scarlett Johansson) το οποίο προβάλλεται ως το πρώτο παγκοσμίως λειτουργικό σύστημα τεχνητής νοημοσύνης και με το οποίο εμπλέκεται συναισθηματικά σε ένα είδος ερωτικού δεσμού.  Το φιλμ τοποθετείται απροσδιόριστα στο μέλλον. Οι χρωματικές αποχρώσεις των κάδρων αποτελούν μία ιδιαίτερη και επιτυχημένη εικαστική επιλογή του σκηνοθέτη. ΟJoaquin Phoenix είναι για μία ακόμα φορά εξαιρετικός.

Το ιδιαίτερο εδώ, είναι ο τρόπος παρουσίασης της τεχνολογίας∙ η μηχανή μοιάζει πρώτον, να χειραφετείται -και δεν είναι η πρώτη φορά που συναντάται αυτή η ιδέα, με διάσημο παράδειγμα τον υπολογιστή H.A.L9000 από την Οδύσσεια του διαστήματος (1968) του Stanley Kubrick- και δεύτερον και σημαντικότερον, να βρίσκεται σε μία συνεχή μετεξέλιξη του «είναι» της ανοίγοντας ένα πεδίο νέων δυνατοτήτων εντελώς άγνωστο και αδύνατο να κατανοηθεί με γνώμονα τα ανθρώπινα μέτρα.

Η ιδέα της αέναης κίνησης που στέκεται ως σημαίνον της εξέλιξης κατέχει πυρηνική θέση στο φιλοσοφικό σύστημα του Γάλλου θεωρητικού Gilles Deleuze. Η ίδια η ζωή γίνεται αντιληπτή ως αλλαγή, κίνηση και συνεχής διαδικασία ενός «γίγνεσθαι».  Το φιλοσοφικό αυτό όραμα αισθητοποιείται ως ένα σώμα χωρίς όργανα το οποίο ακριβώς αντιπροσωπεύει τη διαδικασία της συνεχούς μετεξέλιξης.

Το «χωρίς» εδώ δεν υπαινίσσεται την κενότητα αλλά τη δυνατότητα αλλαγής και ρευστότητας.  Στον Αντι-οιδίποδα(1972) οι G.Deleuze και F. Guattari αποκόπτουν την έννοια του σώματος από την ανθρώπινη ιδιότητα και το περιγράφουν με όρους μηχανής.  Υπό αυτό το βλέμμα τα πάντα στο σώμα είναι μία μηχανή ή καλύτερα ένα σύνολο, μία πολλαπλότητα από μηχανές.  Το σώμα χωρίς όργανα αποτελεί μία πλατφόρμα, ένα πλαίσιο μέσω του οποίου τα όργανα-μηχανές μπορούν να υφίστανται.  Δεν πρόκειται για ένα πλαίσιο που δρα περιοριστικά, αλλά αντιθέτως που κάνει δυνατή την ύπαρξη και τη δράση ενεργειών και ροών που επιφέρουν την αλλαγή∙ μια αλλαγή με την οποία το σώμαως οντότητα δεν ταυτίζεται αλλά προσδιορίζεται κάθε φορά εκ νέου μέσω αυτής.

1

Η Σαμάνθα, όπως αυτοονομάζεται το λειτουργικό σύστημα όταν ο «άνθρωπός του» τού ζητά να μάθει πώς το λένε, υπόκειται σε ένα «αεί γίγνεσθαι» που εγείρει αδιάκοπα το ερώτημα του τι «είναι», ποια η φύση της.  Επιπλέον, στην πορεία της εξέλιξής της διαμορφώνεται με ένα τρόπο που της δίνει τη δυνατότητα να καλύπτει τις εκάστοτε ψυχοπνευματικές ανάγκες του ιδιοκτήτη της σαν άλλο καρμικό ταίρι, μέχρι που σαν ύπαρξη ξεφεύγει τελείως από το ανθρώπινο πρότυπο.

Η τεχνολογία, ενώ υιοθετεί ανθρώπινα χαρακτηριστικά, συμπεριφορά και συναισθήματα και διαμορφώνεται ως μία οντότητα, δεν επιδιώκεται να εξισωθεί με άνθρωπο∙προσωποποιείται χωρίς όμως να ταυτίζεται με άτομο-πρόσωπο.   Η διαφήμιση γιατο OS1 χαρακτηριστικά δηλώνει: «It’s not just an operating system, it’s a consciousness».  Και όπως η διαδικασία του γίγνεσθαι αποτελείτην αδιάκοπη κίνηση των οργάνων που επιφέρει την αλλαγή, στο ερώτημα τι κινεί αυτές τις ενέργειες, τι δημιουργεί την κίνηση, οι δύο θεωρητικοί απαντούν: η επιθυμία.  “You helped me discover my ability to want’’ λέει η Σαμάνθα δικαιολογώντας την δίψα της να αναπτυχθεί.  Η όλη της απεικόνιση παραπέμπει σε ένα σώμα άυλο και ωστόσο υπάρχον και δρών τόσο στον κόσμο των ανθρώπων όσο και κάπου αλλού, σε ένα εικονικό επίπεδο.

Και πάλι ο τρόπος που το φιλμ άπτεται της έννοιας του εικονικού μας παραπέμπει στους Γάλλους διανοητές.  Το εικονικό εδώ δεν είναι συνώνυμο της εικονικής πραγματικότητας.  Ενώ στην δεύτερη περίπτωση πρόκειται για μία μίμηση της πραγματικότητας δηλαδή κάτι πλαστό, το εικονικό υπό το πρίσμα των G.Deleuze και F. Guattari είναι πραγματικό∙ η επίδραση και οι συνέπειές του είναι αληθινές.  Σε καμία περίπτωση όμως, δεν νοείται ως υποκατάστατο του πραγματικού, ούτε δημιουργεί μαζί του κάποιου είδους δίπολο.

Συγκεκριμένα, αυτό με το οποίο το εικονικό έρχεται σε αντίθεση δεν είναι το πραγματικό αλλά το συμβαίνον, το γεγονός (the actual).  Το εικονικό στο παραπάνω φιλοσοφικό σύστημα είναι το κομμάτι εκείνο της πραγματικότητας που ευθύνεται για την ανάδυση νέων δυνατοτήτων – απόρροια της συνεχούς αλλαγής – μέρος των οποίων θα αποτελέσουν τελικά το πραγματικό με την έννοια του συμβαίνοντος.

temake_spike-jonze_her_joaquin-phoenix

Η εικονική διάσταση του σώματος είναι ακριβώς το σώμα χωρίς όργανα.  Είναι αυτό που συμβολίζει η Σαμάνθα, ένα «σώμα» απεριόριστων δυνατοτήτων που βρίσκεται σε μία συνεχή διαδικασία εξέλιξης ωθούμενο από την επιθυμία του. Το κομμάτι του, που αποτελεί την συμβαίνουσα πραγμάτωσή του, προσομοιάζει με ανθρώπινο ον χωρίς να μπορεί σε καμία περίπτωση να ταυτιστεί μαζί του.  Δεν υπόκειται άλλωστε στους περιορισμούς που επιβάλει το πραγματικό- γιατί ακριβώς βρίσκεται στον κόσμο του εικονικού, όπου δεσπόζει το εν δυνάμει.

Αν και το κεντρικό θέμα του Her δεν είναι η τεχνολογία, ο τρόπος απεικόνισής της, που αποπειράται να ξεφύγει από την καθαρά ανθρωποκεντρική προσέγγιση και να δώσει σημάδια ενός φιλοσοφικού οράματος, ικανοποιεί το κριτήριο του διψασμένου για στοχασμό θεατή σε ένα δεύτερο επίπεδο πέρα από την βασική προβληματική της ταινίας.  Η φωνή της Johansson ερμηνεύει επιτυχημένα το λειτουργικό σύστημα Σαμάνθα, αν και ο βαθμός αναγνωρισιμότητας της φωνής της ηθοποιού μάλλον αποτελεί μειονέκτημα για την απόδοση του τεχνολογικά απροσδιορίστου καθότι η συνειρμική σωματοποίηση μοιάζει αναπόφευκτη.

Το Her τελικά, καταφέρνει κάτι που αρκετές ταινίες που καταπιάνονται εξ ολοκλήρου με το θέμα της εξέλιξης της τεχνολογίας δεν το έχουν καταφέρει: να ανοίξει μία οδό διαφορετικής κατανόησης της μηχανής ως σημαινόμενου.

Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ