Ida: Η μνήμη μιας εποχής

Πως μία χώρα μπορεί να αντιμετωπίσει γεγονότα και τραύματα και να συμφιλιωθεί με την ίδια της την ιστορία ώστε να προχωρήσει μπροστά.

Εβδομήντα περίπου χρόνια έχουν περάσει από την παύση πυρός του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η μνήμη της θηριωδίας στοιχειώνει ακόμα το παρόν. Φαίνεται να είναι νωρίς για να διαχειριστεί η ανθρωπότητα τις μεταπολεμικές πληγές της∙  δεν υπάρχουν μέτρα και σταθμά για να εκτιμηθεί το εύρος και το βάθος της τραυματικής μνήμης που προκάλεσαν τα γεγονότα του πολέμου.  Απόδειξη αυτού και η κινηματογραφική παραγωγή που μέχρι σήμερα δεν έχει σταματήσει να πραγματεύεται την πολεμική σύρραξη και τα επακόλουθά της.

Ένα φιλμ που αφορμάται από τις μνήμες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και των συνεπειών του και ταυτόχρονα  λειτουργεί ως φορέας μνήμης είναι το «Ida» (2013) του Πολωνού σκηνοθέτη Pawel Pawlikowski, το οποίο βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες τις χώρας μας μόλις πριν ένα μήνα. Η υπόθεση τοποθετείται στις αρχές της δεκαετίας του ‘60 στη μεταπολεμική και υπό κομμουνιστική κατοχή Πολωνία. Η Άννα (Agata Trzebuchowska), ούσα μία νεαρή δόκιμη μοναχή, πρόκειται να δώσει τους όρκους της∙ με παρότρυνση της ηγουμένης, έρχεται σε επαφή με τη μόνη ζωντανή συγγενή της- την ύπαρξη της οποίας αγνοούσε- την θεία της Βάντα (Agata Kulesza). Από εκείνη μαθαίνει την εβραϊκή της καταγωγή, το πραγματικό της όνομα- Ida καθώς και το θάνατο των γονιών της κατά την Ναζιστική κατοχή. Στην συνέχεια, αποφασίζουν από κοινού να πραγματοποιήσουν ένα ταξίδι αναζήτησης του τάφου των γονιών της. Σε αυτό το φιλμ ο Pawlikowski επιστρέφει για πρώτη φορά στην καριέρα του στην γενέθλια χώρα του, για να καταπιαστεί με ορισμένα από τα πιο δύσκολα σημεία της ιστορίας της.

Η ταινία δεν ασχολείται υπό την αυστηρή έννοια με τα ιστορικά γεγονότα. Δεν πρόκειται για αυτό που παραδοσιακά θεωρείται ιστορικό φιλμ, ταινία εποχής ή ντοκιμαντέρ. Το Ida δεν εμπλέκεται με το παρελθόν όπως αυτό νοείται μέσω του ορισμού της γραπτής ιστορίας∙ δεν επικεντρώνεται σε ημερομηνίες, γεγονότα και πρόσωπα- τα δεδομένα ήταν πάντα η λέξη κλειδί για την επιστήμη της ιστορίας. Ωστόσο, έρχεται να συμβάλλει σε ένα άλλο είδος κατανόησης του παρελθόντος που έχει λιγότερο να κάνει με δεδομένα και περισσότερο με αυτό που ο Robert A. Rosenstone ονομάζει “a vision of history”, δηλαδή με το πώς θυμόμαστε και κατανοούμε το παρελθόν και τι νόημα δίνουμε τελικά σε αυτό που έχει απομείνει από πρόσωπα και γεγονότα. Ο Pierre Sorlin άλλωστε, όρισε την ιστορία ως τη μνήμη μίας κοινωνίας για το παρελθόν της.

Agata Trzebuchowska, Agata Kulesza

Κατά τη σκληρή γερμανική κατοχή,  μεταξύ του 1939 και 1945, η Πολωνία έχασε το ένα πέμπτο του πληθυσμού της, συμπεριλαμβανομένων τριών εκατομμυρίων εβραίων. Εντός της περιοχής της ιδρύθηκαν και λειτούργησαν στρατόπεδα συγκέντρωσης, στα οποία βρήκαν το θάνατο εκατομμύρια Εβραίοι, Πολωνοί και Ρώσοι. Στα χρόνια που ακολούθησαν τον πόλεμο, το Ενωμένο Εργατικό Κόμμα  ανέλαβε τη διακυβέρνηση υπό το βλέμμα του κόκκινου στρατού και της Σοβιετικής μυστικής αστυνομίας, εντάσσοντας την χώρα μετά από δύο χρόνια στον ανατολικό κομμουνιστικό συνασπισμό. Η σταλινική δικτατορία που εγκαθιδρύθηκε προκειμένου να εδραιώσει την κυριαρχία της, προέβη σε περαιτέρω εξοντώσεις πληθυσμών και εξορίες. Ο πληθυσμός διχάστηκε.

Στο φιλμ τίποτα από τα παραπάνω δεν αναπαρίσταται ή δηλώνεται, αλλά το βάρος της Ιστορίας βρίσκεται παντού. Η χώρα μοιάζει απονεκρωμένη, ο πληθυσμός αραιός, το τοπίο είναι ψυχρό και η διάθεση των ανθρώπων υποτονική. Συναισθήματα θυμού και θρήνου αναδύονται ανάμεικτα. Η σιωπή χρησιμοποιείται εκφραστικά, η εικόνα είναι οργανωμένη με αυστηρότητα, τα πρόσωπα απεικονίζονται σαν επιφάνειες που αποδομούνται, συμπιέζονται και περιορίζονται  εντός του κάδρου.  Η όλη κινηματογράφηση αποπνέει το βαρύ κλίμα της εποχής. Η απόδοση της ατμόσφαιρας του τόπου και του χρόνου είναι εξαιρετική. Η ίδια η πλοκή είναι μία αφήγηση προσωπική και ταυτόχρονα μιας ολόκληρης χώρας. Το ατομικό με το ιστορικό αλληλεπιδρούν σε μία ιστορία αναζήτησης ταυτότητας και εαυτού.

1

Το σημαντικό σε ένα φιλμ σαν το Ida, δεν είναι η εύρεση της ιστορικότητας και των συσχετισμών της αλλά περισσότερο η αξία της ενθύμησης του παρελθόντος για το παρόν- το ατομικό και το κοινωνικό. Τα φιλμ αυτού του είδους, όπως σημειώνει ο Rosenstone, οφείλουν να γίνουν αντιληπτά με τους δικούς τους όρους, σαν πορτραίτα του παρελθόντος που έχουν να κάνουν λιγότερο με γεγονότα και περισσότερο με αντίληψη, κατανόηση και συναίσθημα, εστιάζοντας στο πώς τα γεγονότα αυτά επηρέασαν τις ατομικές ζωές, το παρελθόν και το παρόν.

Μια τέτοιου είδους ανάγνωση του φιλμ είναι πολύ σημαντική ιδίως σήμερα, όπου οι τεχνολογίες της μαζικής κουλτούρας διεύρυναν τη δυνατότητα ροής εικόνων και αφηγήσεων για το παρελθόν δημιουργώντας ένα νέο είδος δημόσιας κοινής μνήμης. Στο σινεμά, ο θεατής γίνεται μάρτυρας αφηγήσεων ιστορικών γεγονότων, τα οποία ενδέχεται να μην έχει βιώσει και επιπροσθέτως να μην ανήκουν στην κουλτούρα του ή στο εθνικό του υπόβαθρο. Η επαναδημιουργία όμως, μίας αίσθησης του παρελθόντος μέσω της φαντασιακής μνήμης είναι αυτή που γεννά την προσωπική εμπλοκή του ατόμου. Έτσι, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Alison Landsberg οι αναμνήσεις του ολοκαυτώματος δεν «ανήκουν» μόνο στους εβραίους, ούτε οι αναμνήσεις της δουλείας μόνο στους Αφροαμερικανούς.

Τα ανθρώπινα όντα προκειμένου να έχουν μία αίσθηση ολότητας χρειάζονται να νιώθουν την παρουσία τους στο χρόνο, την σύνδεσή τους με το παρελθόν και επιπλέον, να έχουν συναίσθηση των συνδέσμων μεταξύ του εαυτού τους και των γύρω τους. Έχουν ανάγκη, με άλλα λόγια, να τοποθετήσουν τον εαυτό τους μέσα στον κόσμο, ώστε η απόκτηση της αίσθησης μίας ενιαίας ταυτότητας να είναι δυνατή. Και αφού οι αναμνήσεις είναι τόσο σημαντικές στην δόμηση της ταυτότητας του εαυτού, είναι κατ’ επέκταση και πυρηνικής σημασίας για τη δόμηση την εθνικής ταυτότητας και γενικότερα άλλων ειδών συλλογικών ταυτοτήτων. Το Ida είναι ένα πνευματικό ταξίδι αναζήτησης ταυτότητας προσωπικής σε πρώτο επίπεδο και κατ’ επέκταση μίας χώρας που αγωνίζεται να αυτοπροσδιοριστεί μετά από μία περίοδο βαθειάς κρίσης. Το ατομικό αντανακλά το συλλογικό και η μοίρα των ανθρώπων μοιάζει να είναι η κοινή μοίρα της χώρας.

Το Ida πάνω απ’ όλα στοχάζεται για το τι κάνει κανείς με το παρελθόν του όταν εν τέλει, το ανακαλύψει, αλλά και το πώς μία χώρα μπορεί να αντιμετωπίσει γεγονότα και τραύματα και να συμφιλιωθεί με την ίδια της την ιστορία ώστε να προχωρήσει μπροστά. Η έβδομη τέχνη έχει δεχτεί ουκ ολίγη κριτική για τον τρόπο με τον οποίο άπτεται ιστορικά ζητήματα καθώς η συναισθηματική εμπλοκή που συνεπάγεται έχει θεωρηθεί εμπόδιο στην ιστορική κατανόηση. Ωστόσο, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς, αν ήταν ποτέ το συναίσθημα απόν από την ιστορική ανάλυση και αν δύναται τελικά, να είναι.

3

Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ