Mise-en-Scène: Η δουλειά του μαέστρου

...

Γράφει ο Γιώργος Κόκουβας

Για τη λίστα όλων των Filmmaking άρθρων κάντε κλικ εδώ

Ο Terry Gilliam στα γυρίσματα των Αδερφών Γκρίμ

Αν έχετε διαβάσει έστω και μερικά θεωρητικά κείμενα για τον κινηματογράφο, πιθανότατα θα έχετε πέσει πάνω στον όρο «mise-en-scène». Η κυριολεκτική του μετάφραση είναι «τοποθέτηση στην σκηνή», αλλά πολλοί συμφωνούν πως πρόκειται για μια έννοια εν πολλοίς ίσως ακόμη απροσδιόριστη και ασαφή.

Κι αυτό γιατί οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν για κινηματογραφικές αναλύσεις τον όρο, οι Γάλλοι κινηματογραφιστές και θεωρητικοί των Cahiers du cinema, διαχώρισαν τον σκηνοθέτη που ασχολείται με το mise-en-scène από τον auteur. Ο πρώτος, ο metteur-en-scène, θεωρήθηκε από αυτούς ένας απλός «τεχνίτης» που έπαιρνε το σενάριο και έστηνε τις σκηνές όπως εκείνο τις υπαγόρευε. Αντίθετα, ο auteur, ο «δημιουργός», έπαιρνε ένα σενάριο και του έβαζε τη δική του σφραγίδα κατά την σκηνοθεσία, που ήταν σαφώς αναγνωρίσιμη και διακριτή σε σχέση με τους υπόλοιπους σκηνοθέτες.

Κι όμως, στον σύγχρονο κινηματογράφο, η έννοια του mise-en-scène έχει ξεφύγει από τις «υποτιμητικές» στάμπες του Νέου Κύματος, και δηλώνει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: Είναι ο χειρισμός από τον σκηνοθέτη όλων των στοιχείων της ταινίας και των γυρισμάτων, με τρόπο τέτοιο, ώστε στο τελικό αποτέλεσμα να αποτυπώνονται όλα όσα ήθελε, με τον τρόπο και το ύφος που ήθελε.

Παρ’ ότι πολλοί συντελεστές εμπλέκονται στην δημιουργία μιας ταινίας, ο σκηνοθέτης είναι εκείνος που επιβλέπει την πρόοδο προς το τελικό αποτέλεσμα. Γι’ αυτό, οι «επιταγές» του mise-en-scène της ταινίας, πρέπει να έχουν σχηματιστεί στο μυαλό του δημιουργού ακόμη και από το preproduction της ταινίας. Έτσι, θα μπορεί να ενημερώσει π.χ. τους βοηθούς του τι χώρους θα χρειαστεί, τον ενδυματολόγο του τι ρούχα απαιτεί το «σχέδιο» κ.ο.κ.

Φτάνουμε, επομένως, μέσω του mise-en-scène, στο «ζουμί» της δημιουργίας, στην «οπτική προσέγγιση» του σκηνοθέτη, τον τρόπο δηλαδή που θα επιλέξει να πει οπτικά την ιστορία – είτε αυτό αφορά τα τεχνικά ζητήματα, είτε την πρόκληση συναισθημάτων μέσω της αισθητικής προσέγγισης. Μάλιστα, η έννοια αυτή σχετίζεται στενά με εκείνη που εξετάσαμε στην ανάρτηση της προηγούμενης εβδομάδας, εκείνη της σκηνοθεσίας σε βάθος πεδίου: Αυτή η τακτική απαιτεί a priori καίρια τοποθέτηση ηθοποιών και σκηνογραφικών στοιχείων στην σκηνή και περιλαμβάνει μεγάλα σε διάρκεια πλάνα, που διηγούνται την ιστορία. Είναι μία από τις περιπτώσεις, επομένως, που το mise-en-scène είναι πολύ σαφές, καθώς ο σκηνοθέτης εκ των πραγμάτων πρέπει μέσα σε ένα πλάνο να ξεδιπλώσει όλο του το «σχέδιο», όλη του την αισθητική ματιά προς τη δράση.

Η έννοια του mise-en-scène περιλαμβάνει πολλά από τα στοιχεία που έχουμε ήδη αναλύσει: Πρόκειται για την μαεστρική αρμονία της σύνθεσης του κάδρου, της σκηνογραφίας και των αντικειμένων πάνω στη σκηνή, των ηθοποιών και των θέσεων/κινήσεών τους, των κοστουμιών και του φωτισμού.

Σκηνογραφική προσέγγιση

Μπορεί να συμβάλλει τα μέγιστα στο ύφος που θέλει να αποδώσει ο σκηνοθέτης – στις ταινίες του Μικελάντζελο Αντονιόνι για παράδειγμα, τα σκηνικά και οι χώροι είχαν ίση σημασία με τους χαρακτήρες, καθώς αποτελούσαν «καθρέφτες» του ψυχισμού τους, και επομένως χρειαζόταν προσεκτική σκηνογραφική δουλειά προς αυτή την κατεύθυνση.

Φωτογραφική προσέγγιση

Αν γυρίζουμε μια κωμωδία, το mise-en-scène επιβάλλει φωτογραφικό σχεδιασμό που συνάδει με το είδος – άρα high key, χωρίς σκιές και αντιθέσεις. Αν γυρίζουμε μια ταινία που παραπέμπει σε γερμανικό εξπρεσιονισμό ή τείνει προς το θρίλερ, το low key και το έντονο chiaroscuro είναι μάλλον επιτακτικής ανάγκης.

Ενδυματολογική προσέγγιση

Και τα κοστούμια οφείλουν να συμμετέχουν στην συνθετική διαδικασία που λέγεται mise-en-scène, μέσω της αντιστοίχισης των ρούχων με τις κατάλληλες διαθέσεις, εποχές και στιλ που εξυπηρετούν το όραμα του σκηνοθέτη. Αν στην παραπάνω φωτογραφική προσέγγιση με το chiaroscuro, προσθέσουμε έναν άνδρα με καπαρντίνα με σηκωμένο γιακά, καπέλο και πούρο, έχουμε έτοιμη τη βάση για την διαχείριση μιας νουάρ σκηνής.

Η διαχείριση του χώρου και των ηθοποιών

Κάδρα, φακοί, γωνίες λήψης (εδώ), κινήσεις μηχανής (εδώ) , εκτός κάδρου χώρος (εδώ),  θέσεις και κινήσεις των ηθοποιών μέσα στον χώρο… (εδώ)  Για όλα αυτά μιλήσαμε σε προηγούμενες αναρτήσεις της στήλης, και συνδιαμορφώνουν τον χάρτη της «οπτικής συμφωνίας» της σκηνής.

Δημήτρης Ασπρολούπος

Αγαπώ τον Χίτσκοκ, τον Φιντσερ, τον Χάνεκε, τον αγγλικό ρεαλισμό και το σκανδιναβικό σινεμά αλλά παράλληλα έχω και ένα soft spot για τον Γουές Αντερσον.
Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ