Ο Pudovkin και η Ιστορία του μοντάζ

...

Γράφει ο Γιώργος Κόκουβας.

Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, είχαμε μιλήσει για τα SOS της διαδικασίας του μοντάζ και είχαμε υποσχεθεί περισσότερα για την θεωρία πίσω από το βασικότατο αυτό στάδιο στην παραγωγή κινηματογραφικού έργου. Η διανομή ταινιών την περασμένη εβδομάδα μάς έδωσε την ιδανική αφορμή, καθώς είδαμε στην μεγάλη οθόνη και πάλι, μετά από 87(!) χρόνια το αριστούργημα του Vsevolod Pudovkin, «Η Μάνα».

Ο Pudovkin θεωρείται, μαζί με άλλους σπουδαίους σοβιετικούς καλλιτέχνες, όπως ο Eisenstein, ο Vertov και ο Kuleshov, από τους «πατέρες» της θεωρίας του μοντάζ, και συγκεκριμένα του σοβιετικού μοντάζ όπως διαμορφώθηκε την δεκαετία του ’20, για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο στην Ιστορία του σινεμά. Η «Μάνα» μάλιστα είναι η «ναυαρχίδα» της φιλμογραφίας του Pudovkin, αφού σε αυτή γίνεται φανερή η εφαρμογή των ιδεών του πάνω στο φιλμ.

Οι Ρώσοι λάτρεψαν το μοντάζ – γαλλική λέξη που προέρχεται από το ρήμα «συγκεντρώνω», «ενώνω». Οι μάστορες του σοβιετικού κινηματογράφου είχαν την ευκαιρία να δουλέψουν πολύ πάνω στο μοντάζ, κατά μία εκδοχή χάρη στην έλλειψη πόρων εκείνη την εποχή, που τους ανάγκασε να δουλεύουν με κομμάτια από παλαιότερο φιλμ, να τα ενώνουν με διαφορετικό τρόπο και να πειραματίζονται με τις ταινίες. Τα έργα του Αμερικανού Γκρίφιθ, του πρώτου ανθρώπου πέρα από τον Ατλαντικό που ασχολήθηκε σοβαρά με την προσέγγιση στην ένωση των πλάνων των ταινιών του, τους επηρέασε πολύ.

Οι πρώτες «σχολές» εμφανίστηκαν, και μία από τις σημαντικότερες ήταν αυτή που εγκαθίδρυσε ο Lev Kuleshov, καλύτερος μαθητής του οποίου αναδείχθηκε ο Pudovkin. Πίσω από το μοντάζ του Pudovkin πρωταγωνιστεί η προπαγάνδα – αυτός ο σκοπός χειριζόταν το ψαλίδι του μοντάζ, και η Ιστορία, όπως την έβλεπαν τα μάτια του στρατευμένου σκηνοθέτη-μοντέρ ήταν το ζητούμενο που έπρεπε να (εξ)υπηρετήσει η τέχνη.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την «Μάνα»: Είναι το μοντάζ, και όχι η πλοκή που μας αιχμαλωτίζει στην ταινία, όπως παραδέχεται και ο κριτικός τέχνης του Guardian, Jonathan Jones. Η μητέρα της υπόθεσης αδυνατεί να καταλάβει τις πολιτικές θέσεις του γιου της, μέχρι που αυτός καταδικάζεται από το τσαρικό σύστημα. Την ίδια ώρα που ο Αϊζενστάιν επιμένει σε ένα μοντάζ συγκρουόμενων πλάνων στο πλαίσιο διαλεκτικής λογικής, ώστε να παράγεται νέο νόημα από την σύζευξη, ο Pudovkin από την ίδια αφετηρία, ξεστρατίζει ελαφρώς και γίνεται πιο λυρικός, αφήνει την σύνδεση των πλάνων να μιλήσει για τον χαρακτήρα, και δεν σπάει αλλά βοηθά την αφήγηση.

Πεποίθησή του ήταν πως οι ηθοποιοί δεν χρειάζεται να υποδύονται εκφραστικά: Είναι το μοντάζ που θα αποδώσει το συναίσθημα. Η εναλλαγή των πλάνων από το πρόσωπο της μάνας στο πάτωμα, όπου γνωρίζει πως κρύβονται τα όπλα του γιου είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Προς το τέλος, τα cuts προχωρούν προς την ρωσική φύση. Σταδιακά, φτάνουμε στο παγωμένο ποτάμι – ο πάγος σπάει και το ποτάμι αρχίζει να κυλά και πάλι. Με την βοήθεια του μοντάζ, η ένταση κλιμακώνεται καθώς ο γιος συνδέεται με αυτό το ποτάμι. Ο πάγος των Τσάρων έσπασε, το ποτάμι της Ιστορίας ξανακύλησε, η ροή της Επανάστασης δεν γυρίζει πίσω, μοιάζει να φωνάζει το μοντάζ του Pudovkin, και συνεπικουρεί και η μουσική, την χρήση της οποίας εισηγήθηκε επίσης ο Pudovkin σε συνεργασία με τους υπόλοιπους Ρώσους «μάστορες», στο περίφημο Μανιφέστο τους.

Ο μαρξισμός που οπλίζει το χέρι του μοντέρ, η σοβιετική εμμονή στην σύγκρουση των πλάνων, το «μοντάζ των ατραξιών» του Αϊζενστάιν, το περιβόητο «πείραμα του Kuleshov» σχετικά με την δύναμη της σύνδεσης κάδρων και η συμβολή του Vertov στην θεωρία (και την πράξη) της έβδομης τέχνης συμπληρώνουν το μεγάλο κεφάλαιο που λέγεται «σοβιετικό μοντάζ», με το οποίο θα ασχοληθούμε ακόμη περισσότερο σε επόμενη ανάρτηση της στήλης.

*Η ταινία «Η μάνα» του Vsevolod Pudovkin προβάλλεται αυτήν την εβδομάδα (ως 16/1) στο Capitol Ζεφυρος – διαβάστε την σχετική κριτική του Reel.gr.

 

Για τη λίστα όλων των Filmmaking άρθρων κάντε κλικ εδώ

Δημήτρης Ασπρολούπος

Αγαπώ τον Χίτσκοκ, τον Φιντσερ, τον Χάνεκε, τον αγγλικό ρεαλισμό και το σκανδιναβικό σινεμά αλλά παράλληλα έχω και ένα soft spot για τον Γουές Αντερσον.
Δεν υπάρχουν σχόλια

ΑΠΑΝΤΗΣΕ

*

*

ΣΧΕΤΙΚΑ